اصطلاح «خاور میانۀ بزرگ» را برای نامیدن منطقۀ گستردهای در غرب آسیا و شمال افریقا ساختهاند. در یک سوی آن منطقه، مغرب و موریتانی قرار دارند و در سوی دیگر آن، پاکستان و افغانستان. «خاور میانۀ بزرگ» ۲۲ کشورِ «اتحادیۀ عرب» و ۵ کشور غیرعربی منطقه یعنی اسرائیل، ترکیه، ایران، پاکستان و افغانستان را در بر میگیرد.
در ۲۴ ژانویه ۲۰۰۴ جورج بوش در سخنرانی سالانهاش دربارۀ «وضع کشور آمریکا» اعلام کرد: تا زمانی که خاورمیانه زیستگاه استبداد و خشم و ناامیدی است، مردان و جنبشهایی از آن برخواهند خاست که امنیت ایالات متحد امریکا و دوستان ما را تهدید خواهند کرد. آمریکا استراتژی پیشرفتهای را برای برقراری آزادی در «خاورمیانه بزرگ» دنبال می کند. با این سخنان، رئیس جمهور آمریکا اصل نظریِ «آرایش تازۀ خاورمیانه بزرگ» را که امروز به نام خود او «اصل نظری بوش» نامیده میشود، پایه گذاری کرد.
این اصل نظری را بیشتر کشورهای منطقه و حتی اروپایی در همان زمان به باد انتقاد گرفتند، اما آمریکاییها و همپیمانانشان در منطقه کوشیدند رفته رفته به آن جامۀ عمل بپوشانند. در دورۀ ترامپ گامهای عملی آشکارتر و شتابانتری در راه واقعیت بخشیدن به این اصل نظری برداشته شد. «پیمان ابراهیم» و عادی سازی روابط چندین کشور عربی با اسرائیل، کشتن قاسم سلیمانی و سیاست «فشار حداکثری» بر ایران همه در جهت واقعیت بخشیدن به آن اصل نظری بود.
حملۀ ۷ اکتبر ۲۰۲۳ به جنوب اسرائیل به این روند شتاب بیشتری بخشید. نابودی حماس، زمینگیر شدن حزب الله و سقوط بشار اسد بسیاری از رشتههای جمهوری اسلامی را در منطقه پنبه کرد. کارشناسان از آن حمله زیر عنوان «چرخشگاه تاریخی» یاد میکنند که سرآغاز دگرگونیِ سیمای خاور میانه شد. اسرائیلیها مصمماند دگرگون کردن سیمای خاور میانه را همچنان ادامه دهند.
«فرِدی اِیتان»، نویسنده، روزنامه نگار و سفیر پیشین اسرائیل در فرانسه، در مقالهای که در «تایمز اسرائیل» به چاپ رسانده، مینویسد: خاورمیانه همچنان بیثبات است و بیش از ۷۰ درصد تروریسم جهانی را تولید میکند. به همین سبب، مبارزه با «محور شرارت» باید همه جانبه و با شدت بیشتری ادامه یابد. تروریسم اسلامیِ سنّی و شیعی حد و مرزی نمیشناسد. دستور کار این تروریسم را در چهار گوشۀ جهان «الله اکبر» تعیین میکند.
به گفتۀ این نویسندۀ اسرائیلی، مقابله با این تروریسم فراتر از درگیری اعراب و اسرائیل است. جنگی است میان تمدنها که علت وجودیاش بیش از هر چیز دینی است. بیجهت نیست که در جشنهای مسیحی و یهودی در اروپا و آمریکا فعال میشود.
با این حال، به رغم تیرگیها و تهدیدها امروز برخلاف گذشته می بینیم که اسرائیل دیگر دشمن شماره یک جهان عرب نیست. پس از حملۀ ۷ اکتبر، ارتش اسرائیل، سرویس های اطلاعاتی آن و موساد قدرت عملیاتی، بازدارندگی و اعتبار خود را بازیافتند. اکنون، کنترلِ نوار غزه، کرانۀ باختری، جنوب لبنان و جبلالشیخ یا «کوه حِرموُن» در سوریه زیر کنترل ارتش اسرائیل است.
به گفتۀ او، برتری نیروی هوایی اسرائیل انکارناپذیر است. جنگندههای آن بی هیچ مانعی بر فراز بیروت، دَمِشق، بغداد، تهران و صنعا در یمن یعنی در ۲۰۰۰ کیلومتری مرزهای اسرائیل پرواز میکنند. یگانهای ویژۀ ارتش اسرائیل در خاک دشمن عملیات نظامی انجام میدهند و هر تهدید احتمالی را پیروزمندانه خنثی می کنند.
عملیات تماشایی اخیر برضد تأسیسات زیرزمینی ساخت موشک در سوریه نشان دهندۀ دلیری و قهرمانی نظامیان اسرائیل است. ارتش اسرائیل دوباره به نیرومندترین قدرت نظامی منطقه تبدیل می شود. با این حال، نبرد پایان نیافته است. بنابراین، خروج ارتش اسرائیل بدون ضمانت های محکم امکانپذیر نیست. حزب الله آتش بس را نقض میکند، حماس هنوز موشک پرتاب میکند و حوثیهای یمن همچنان موشک های بالستیک به سوی اسرائیل شلیک میکنند.
این نویسنده و دیپلمات پیشین اسرائیلی معتقد است که اسرائیل و آمریکا برای دگرگون کردن سیمای «خاور میانۀ بزرگ» هنوز راه درازی در پیش دارند. به گفتۀ او، ظاهر صلحطلب و میانه رو فرمانروای تازۀ سوریه، ابومحمد الجولانی، نباید ما را فریب دهد. او همچنان یک اسلامگرا باقی مانده است و عجیب است که با وجود گذشتۀ جهادی او، وزیران خارجۀ فرانسه و آلمان تنها یک ماه پس از سقوط بشار اسد به دیدار این تروریست خونخوار می شتابند و گستاخانه به او برای سرنگونی رژیم بشار اسد تبریک میگویند.
در این میان، ترکیه به جاه طلبیهای هژمونیک خود ادامه میدهد، اقلیت ها را تهدید و کردها را سرکوب می کند. از سوی دیگر، جمهوری اسلامی ایران به نخستین بمب اتمی خود نزدیک می شود، به تأمین مالی حزب الله ادامه می دهد و از مداخله در لبنان، سوریه و عراق دست برنمیدارد.
بنابراین، به عقیدۀ این نویسنده، هنوز این خطر وجود دارد که کل منطقه به سوی بدترین حالت پیش برود. چگونه آمریکای بایدن و فرانسۀ مکرون میتوانند به یک رئیس دولت موقت اعتماد کنند که به صورت دموکراتیک با رأی همۀ مردم سوریه انتخاب نشده است؟ چگونه می توان جهادگران را تطهیر کرد؟ مگر نه اینکه جهاد تعطیل شدنی نیست؟
نویسنده و دیپلمات پیشین اسرائیلی در پایان اظهار امیدواری میکند که دونالد ترامپ در شکل دادن دوباره به «خاور میانۀ بزرگ» مانند دور نخست ریاست جمهوری اش اسرائیل را یاری دهد. با این حال، دودلی خود را دربارۀ سیاستهای او پنهان نمیکند و مینویسد: ترامپ پیشبینی ناپذیر است و به دنبال مذاکره برای معاملات اقتصادی است که بیش از هر چیز به سود آمریکا باشد.
به نظر میرسد نویسنده و دیپلمات پیشین اسرائیلی این نکته را دربارۀ ترامپ نیک فهمیده باشد. چندی پیش ترامپ در نشست خبری خود در فلوریدا نقش اردوغان را در برافتادن بشار اسد ستود و او را مردی باهوش و قدرتمند توصیف کرد. او گفت: کلید سوریه در دست ترکیه است. ممکن است کسی این را نگفته باشد، اما این واقعیت دارد. سپس افزود: ایالات متحد آمریکا میتواند با متحد خود، ترکیه، اثربخشی بیشتری در سوریه داشته باشد.
بنابراین، بعید نیست که ترامپ پشت کردها را در سوریه خالی کند و باقیماندۀ نیروی نظامی آمریکا را از آن کشور بیرون ببرد. شاید به همین سبب، امانوئل مکرون، رئیس جمهور فرانسه، در سخنرانی خود در جمع سفیران فرانسه در ۶ ژانویه، وعده داد که مبارزان کُرد را که متحد غرب در مبارزه با تروریسم بودند رها نخواهد کرد.
وعدۀ دیروز مکرون به کُردها و همسویی ضمنی او با سیاستهای اسرائیل، کارشناسان منطقه را بر آن داشته است که این پرسش را مطرح میکنند: آیا اسرائیلیها برای آرایش «خاور میانۀ بزرگ» این بار از فرانسه یاری خواهند جُست؟ و آیا فرانسه آمادگی رویارویی با ترکیه و دیگر بازیگران منطقه را دارد؟
